İlhan Fakılı trở lại U21 đúng một trận: cách bóng đá Thổ Nhĩ Kỳ xếp lại nguồn lực giữa hai đội tuyển

Ở tòa soạn, tôi nổi tiếng là người chậm nhất mỗi khi có tin nóng. Thứ Ba vừa rồi cũng thế. Điện thoại tôi rung lúc 14 giờ 07, một người bạn làm việc ở Istanbul gửi sang dòng tin của A Spor: İlhan Fakılı được trả về đội U21 Thổ Nhĩ Kỳ đúng một trận. Tôi đọc dòng tin đó ba lần. Rồi tôi gấp cuốn sổ tay, pha thêm một tách trà, và mở laptop. Ba tiếng sau tôi mới gõ được câu đầu tiên.

Tôi chậm, và tôi có lý do để chậm. Một dòng tin ngắn như thế, viết ẩu một chút, sẽ ám cả một tuần lễ bóng đá. Trong nghề này, những mẩu tin kiểu vậy luôn bị người đọc lướt qua. Một cầu thủ trẻ đi rồi về. Đội U21 đá một trận. Đội lớn đá một trận. Người ta lướt tiếp để tìm tin chuyển nhượng. Nhưng tôi đã ngồi đủ nhiều ở các sân tập, đủ nhiều trong những hành lang khách sạn im lặng, để biết rằng một quyết định nhân sự nhỏ của một liên đoàn thường kể nhiều hơn một buổi họp báo được dàn dựng kỹ càng. Ở A Spor, phóng viên Erdem Akbaş là người đưa tin. Chưa có nguồn thứ hai xác nhận. Điều đó buộc tôi phải chậm lại. Chậm là một phần của nghề. Tôi giữ nhịp cho đội bóng bằng cách ghi chép cả những điều không ai muốn đọc.

Khung trời của một tuần lễ kép

Với người làm nghề theo chân đội bóng như tôi, tuần lễ đội tuyển là khoảng thời gian kỳ lạ nhất trong năm. Giải vô địch quốc gia tạm nghỉ. Sân tập của câu lạc bộ vắng hoe, chỉ còn lại vài cầu thủ không được gọi và một nhóm huấn luyện viên thể lực. Tôi vẫn đến sân, ngồi ở góc khán đài quen thuộc, và lắng nghe thứ âm thanh mà tôi gọi là tiếng vọng của sự vắng mặt. Đại dịch đã dạy tôi nghe thứ âm thanh đó. Nó lấy đi khán giả, nhưng trả lại cho tôi thứ âm thanh chân thật nhất: sự vắng lặng.

Tuần này, tiếng vọng ấy đến từ Thổ Nhĩ Kỳ. Đội tuyển quốc gia nam của Thổ Nhĩ Kỳ gặp Pháp ở UEFA Nations League vào thứ Sáu. Đó là một trận đấu thuộc nhóm khó nhất mà bất kỳ đội bóng châu Âu nào cũng phải tính toán khi nhìn vào lịch. Pháp ở tầng cao nhất của hệ thống phân tầng bóng đá lục địa: chiều sâu đội hình, giá trị thị trường cầu thủ, truyền thống đào tạo trẻ, tất cả đều ở mức mà không một liên đoàn tầm trung nào có thể so sánh trực tiếp.

Cùng lúc đó, ở một đường ray khác, đội U21 Thổ Nhĩ Kỳ bước vào trận gặp Ukraine ở vòng loại U21 châu Âu. Thông tin mà A Spor đưa ra rất rõ về mặt hệ quả: chỉ cần một điểm trước Ukraine là đội U21 Thổ Nhĩ Kỳ giành vé vào vòng play-off. Một điểm. Đó là kiểu con số khiến phòng họp của ban huấn luyện phải chia làm hai nửa: nửa muốn đá sòng phẳng để giữ nhịp, nửa muốn đá chặt để bảo toàn kết quả tối thiểu.

Hai trận đấu, hai cấp độ, hai mức áp lực khác nhau. Nhưng cả hai đều tiêu thụ cùng một loại tài nguyên: con người. Và đó là lý do tôi quan tâm đến một dòng tin mà phần lớn tòa soạn châu Âu sẽ bỏ qua.

Người làm nghề ở Anh như tôi thường có thói quen nhìn bóng đá quốc tế qua lăng kính của các giải vô địch lớn. Nhưng tôi sinh ra ở Trung Quốc, làm việc ở Manchester, và trong bốn thập niên qua tôi đã đưa tin từ tám kỳ Thế vận hội, tám kỳ World Cup, cùng những vòng đua lớn của môn xe đạp. Mỗi lần như vậy, tôi học được một điều giống nhau: các liên đoàn không quản lý trận đấu, họ quản lý lịch. Ai kiểm soát được lịch của cầu thủ, người đó kiểm soát được kết quả.

Cơ chế đằng sau một quyết định nhân sự

Điều đáng chú ý trong thông tin của A Spor nằm ở chỗ này: İlhan Fakılı được trả về đội U21 đúng một trận. Cụm từ ấy quan trọng hơn tên cầu thủ. Một cầu thủ bị đẩy hẳn xuống đội trẻ là một câu chuyện khác. Một cầu thủ được điều động trong một trận duy nhất, giữa một tuần lễ mà đội lớn cũng đang thi đấu, là một câu chuyện về cơ chế.

Trước hết, nó cho thấy hai ban huấn luyện đã nói chuyện với nhau. Đây là chi tiết mà giới truyền thông thường không nhìn thấy, bởi nó không nằm trong bất kỳ thông cáo nào. Một đội trưởng đội tuyển quốc gia ở nhiều nền bóng đá có quyền giữ quân. Khi một cầu thủ được thả về đội U21 cho một trận then chốt, điều đó có nghĩa là huấn luyện viên đội lớn đã đồng ý rằng giá trị thu về cao hơn giá trị mất đi. Cậu ấy không phải người sẽ đá chính trước Pháp. Cậu ấy là người có thể giúp U21 kiếm một điểm.

Thứ hai, nó phản ánh cách một liên đoàn định giá các giải trẻ. Có những nền bóng đá coi vòng loại U21 là chuyện phụ, là nơi để thử nghiệm, và sẵn sàng hy sinh nó cho một trận đội lớn. Cũng có những nền bóng đá coi việc dự U21 châu Âu là một khoản đầu tư chiến lược: nó cho cầu thủ trẻ kinh nghiệm sống trong áp lực loại trực tiếp, nó tạo dữ liệu để các câu lạc bộ định giá tài sản, và nó giữ hình ảnh của cả một thế hệ trước mắt người hâm mộ.

Ở góc nhìn ấy, việc điều một cầu thủ từ quỹ đạo đội lớn xuống U21 cho một trận là một hành động có tính toán, không phải một sự cố hành chính.

Thứ ba, nó kể về chính cầu thủ. Tôi chưa từng có dịp ngồi ở khán đài sân tập của một câu lạc bộ Thổ Nhĩ Kỳ để xem cậu ấy chạy. Tôi chỉ biết những gì đã được công bố: cậu ấy đủ tuổi cho đội U21, cậu ấy đã được đưa lên đội lớn, và giờ cậu ấy được yêu cầu quay lại một cấp độ thấp hơn để làm một việc cụ thể. Trong nghề của tôi, những cầu thủ ở giai đoạn ấy của sự nghiệp có một đặc điểm chung: họ đang được cả hệ thống quan sát. Không phải ở dạng câu lạc bộ quan sát để mua, mà ở dạng tổ chức bóng đá quan sát để xếp chỗ. Chỗ ấy có thể là một suất trong kế hoạch hai năm, cũng có thể là một suất trong kế hoạch hai tháng tới.

Về mặt chiến thuật, tôi không có dữ liệu để nói bất cứ điều gì cụ thể. Thông tin chưa cho biết cầu thủ này đá ở vị trí nào, đội U21 chơi sơ đồ gì, Ukraine tiếp cận trận đấu ra sao, hay huấn luyện viên muốn gì ở hàng phòng ngự. Không có số liệu về số cú sút kỳ vọng, không có chỉ số pressing, không có thống kê kiểm soát bóng. Người làm nghề đọc bảng dữ liệu trước khi viết sẽ thấy mình phải dừng lại ở đây. Tôi dừng lại thật.

Nhưng có một suy luận mà tôi cho phép mình đưa ra, với mức độ chắc chắn vừa phải: khi một huấn luyện viên cần đúng một điểm, người đó thường không cần một cầu thủ thay đổi cả hệ thống. Người đó cần một cầu thủ giỏi hơn mức trung bình ở đúng một khoảnh khắc, trong đúng một vùng không gian. Cầu thủ được thả về cho một trận thường là loại cầu thủ nâng mức trần của đội, chứ không phải loại cầu thủ nâng mức sàn của hệ thống. Hai việc này khác nhau, và chúng tạo ra hai loại rủi ro khác nhau.

Rủi ro thứ nhất mang tính tập thể. Bóng đá là một hệ thống được xây bằng thời gian huấn luyện. Một cầu thủ đến trong vài buổi tập có thể phá vỡ nhịp di chuyển mà đồng đội đã dày công tạo ra suốt sáu tháng. Cậu ấy đứng ở vị trí đúng nhưng di chuyển sai nhịp, và cả một khối đội hình phải chạy theo để sửa lỗi ấy.

Rủi ro thứ hai mang tính cá nhân. Thêm một trận đấu nghĩa là thêm một lần chạy tốc độ cao, thêm một lần xoay người trên mặt cỏ, thêm một lần tiếp đất bằng đầu gối. Với cầu thủ trẻ, cơ thể vẫn đang được xây. Với cầu thủ vừa tập luyện trong quỹ đạo đội lớn, tải trọng ấy lại càng khó dự đoán.

Đây là lúc cần nhắc một điều mà tôi luôn kiên định trong suốt bốn mươi năm viết về bóng đá Thổ Nhĩ Kỳ và bóng đá thế giới. Các cú sốc luôn bị gán cho phép màu, nhưng tôi hiếm khi thấy phép màu. Tôi thấy những đội mạnh giữ sức, và những đội yếu không giữ gì cả. Tôi thấy những đội bị bắt buộc phải xoay tua, và những đội tập trung duy nhất vào một trận. Một trận cầu mà một đội được cho là cửa trên có thể mất điểm, trước hết phải có một đội cửa dưới chấp nhận đặt tất cả vào một cửa.

Tôi cũng giữ nguyên một quan điểm khác mà nghề này dạy tôi trong nhiều kỳ chuyển nhượng: những thỏa thuận có điều khoản ràng buộc luôn đẹp trong bài thuyết trình và luôn khác trong bảng cân đối. Thị trường chuyển nhượng dạy tôi: người ta mua hy vọng, bán nỗi nhớ. Các liên đoàn cũng vậy, chỉ khác ở chỗ họ mua hy vọng bằng lịch thi đấu thay vì tiền.

Điểm mù của cách nhìn từ bên ngoài

Chỗ mà tôi thấy người viết bên ngoài Thổ Nhĩ Kỳ hay đọc sai, và chỗ mà đọc giả dễ bị dẫn dắt, là việc họ biến một quyết định quản lý thành một bản cáo trạng đối với cầu thủ.

Trên các diễn đàn, chỉ trong vài giờ đầu, cách diễn giải phổ biến nhất sẽ là: cầu thủ này không đủ trình để dự trận Pháp. Cách diễn giải thứ hai sẽ là: đây là một sự trục xuất, một dấu hiệu tụt hạng. Cả hai đều dễ viết, lại vừa khớp với một kiểu kể chuyện vốn rất được ưa chuộng trên mạng: người trẻ bị hệ thống quay lưng.

Nhưng nếu đọc kỹ lịch, một cách giải thích đời thường hơn xuất hiện. Trước Pháp, một cầu thủ trẻ nhiều khả năng ngồi ghế dự bị suốt chín mươi phút, hoặc vào sân ở phút tám mươi khi tỷ số đã an bài. Không có phút thi đấu, không có gì để học, không có gì để phát triển. Còn ở U21, cậu ấy có thể đá chính trong một trận mà mỗi đường chuyền đều có trọng lượng. Với một cầu thủ đang trong giai đoạn cần tích lũy kinh nghiệm thi đấu đỉnh cao, phút ra sân ở một trận quyết định có giá trị hơn chỗ ngồi trong phòng thay đồ của một trận lớn.

Điểm mù thứ hai nằm ở phía ngược lại, và ít được nhắc hơn. Người ta mặc định rằng việc trả cầu thủ về U21 là một hành động hợp pháp, đã được thông qua, không cần kiểm tra. Trong khi đó, đây lại chính là vùng rủi ro hành chính đáng chú ý nhất của toàn bộ câu chuyện. Cầu thủ phải đủ tuổi theo quy định của giải U21, phải được ghi danh đúng trong danh sách thi đấu của trận gặp Ukraine, và phải chưa bị ràng buộc chính thức vào một liên đoàn khác theo các quy định của FIFA. Nếu từng khoản nào trong số đó sai, hậu quả không nằm ở một cá nhân, mà nằm ở cả một chiến dịch vòng loại.

Một khi liên đoàn để xảy ra lỗi ở khâu đó, đội U21 mất kết quả, và cái mất ấy không sửa được bằng một buổi họp báo.

Điểm mù thứ ba mang tính nghề làm tin. Cho đến lúc tôi viết bài này, A Spor là nguồn duy nhất, với phóng viên Erdem Akbaş dẫn thông tin. Đây là một cơ quan truyền thông thể thao chính thống của Thổ Nhĩ Kỳ, đủ uy tín để đưa vào bản tin theo dõi, nhưng không đủ để biến thành kết luận cuối cùng. Trong công việc của tôi, một nguồn cấp trung bình nghĩa là danh sách chính thức chưa được đối chiếu. Người đọc nên xem đây là tín hiệu, không phải kết quả.

Những tín hiệu cần theo dõi

Ở một cấp độ rộng hơn, câu chuyện này cho thấy bóng đá đội tuyển đang ngày càng được vận hành như một hệ thống nhiều tầng có kết nối với nhau. Một liên đoàn có thể dùng đội lớn để giữ chân cầu thủ, dùng đội trẻ để cho cầu thủ đá, và dùng chính sự luân chuyển đó để gửi đi một thông điệp về sự chuyên nghiệp trong quản lý nguồn lực. Nếu đội U21 giành vé, cách vận hành ấy sẽ được mô tả là thông minh. Nếu không, nó sẽ được mô tả là canh bạc.

Điều đáng theo dõi trước tiên là danh sách đăng ký chính thức của trận U21 gặp Ukraine, kèm xác nhận về điều kiện thi đấu của cầu thủ. Điều đáng theo dõi tiếp theo là số phút cậu ấy thực sự chơi. Nếu cậu ấy đá chính hoặc chơi phần lớn trận, đó là dữ liệu cho thấy ban huấn luyện xem cậu ấy như một phần của hệ thống, không phải như một phương án dự phòng. Điều đáng theo dõi thứ ba là diễn biến ở trận gặp Pháp, bởi kết quả trận ấy sẽ quyết định giọng điệu của truyền thông trong những ngày sau đó.

Có một khả năng nữa mà tôi luôn ghi vào sổ và không bao giờ xóa, vì bốn mươi năm đã dạy tôi đừng bỏ qua nó: chấn thương. Nếu cầu thủ dính chấn thương trong trận U21, cả hai đội tuyển đều bị ảnh hưởng, và câu lạc bộ chủ quản của cậu ấy cũng bị ảnh hưởng, dù câu lạc bộ ấy không được nêu tên trong thông tin. Một trận đấu thêm vào lịch không bao giờ miễn phí. Ai đó luôn trả giá sau.

Tôi không gọi đây là một sự kiện lớn. Nó không làm thay đổi cục diện bóng đá châu Âu. Nó thậm chí không chắc sẽ thay đổi cục diện bảng đấu của Thổ Nhĩ Kỳ. Nhưng những câu chuyện kiểu này là chất liệu tôi vẫn ghi mỗi ngày, bởi chúng cho thấy một liên đoàn nghĩ gì về tương lai của chính mình.

Tôi đã nói chuyện với đủ nhiều người trong và ngoài các phòng thay đồ để hiểu rằng thất bại luôn là nơi cộng đồng bộc lộ rõ nhất. Một trận thua ở vòng loại trẻ có thể im lặng trên các bản tin quốc tế, nhưng ở Istanbul, ở Izmir, ở những thị trấn nhỏ dọc biển Aegea, nó sẽ ở lại trong bữa ăn tối của nhiều gia đình. Bóng đá không sống trong các bảng số liệu. Bóng đá sống trong những cuộc trò chuyện.

Và khi sân vận động vang tiếng vọng của sự vắng mặt, tôi hiểu bóng đá chính là cuộc hội thoại của những con người.

Vậy nên, câu hỏi mang tính tiến bộ mà tôi để lại cho chính mình trong tuần này không phải là cầu thủ ấy có đủ giỏi hay không. Câu hỏi là liệu một liên đoàn có đủ can đảm để ghi chép, đối chiếu và điều chỉnh cách mình dùng con người, hay sẽ tiếp tục để lịch thi đấu tự quyết định thay mình. Tôi sẽ có mặt ở góc khán đài quen thuộc, với cuốn sổ và chiếc kính lão, và tiếp tục ghi. Đó là cách duy nhất tôi biết để giữ nhịp.